Greenpeace wil de produktie en toepassing van fluorverbindingen laten verbieden omdat deze gevonden zijn in ijsberen en vogels op de Noordpool, maar ook in het bloed van gewone mensen. Om welke verbindingen gaat het eigenlijk?

De stoffen

De fluorverbindingen waar het om gaat bestaan uit koolstofketens met een lengte van meestal tussen de zes en vijftien koolstofatomen, waaraan alleen maar fluoratomen vastziten. Aan het eind van de koolstofketen zit dan nog een zure- of neutrale groep, bijvoorbeeld een carboxylaat-, of een hydroxylgroep. Door de vele fluoratomen in zo’n molecule zijn dit heel stabiele verbindingen. De C-F binding is namelijk de kampioen onder de covalente bindingen, ofwel de meest stabiele en moeilijkst te verbreken binding die we in de organische scheikunde kennen.

De toepassingen

Fluorverbindingen worden gebruikt als vuil- en waterafstotende laag in vloerbedekking, op kleren en schoenen en in textielvezels, en als water- en vetafstotende laag in melkpakken en pizzadozen. Ze worden gebruikt in blusschuimen ter bestrijding van oliebranden. Verder komen ze in computerchips voor, en worden gebruikt om kabels en buizen in de industrie van een beschermende laag te voorzien. Ze dienen als grondstof en hulpstof voor fluorhoudende polymeren (zoals tefal en teflon), die in pannen worden aangebracht om aanbakken te voorkomen. Volgens de fabrikanten van deze polymeren, is aangetoond dat de fluorverbindingen die in ijsberen zijn gevonden in ieder geval niet afkomstig zijn uit afgekraste anti-aanbaklaagjes of te heet gestookte pannen.

De verspreiding over de Aarde

Soms komen fluorverbingdingen rechtstreeks in het milieu terecht door het gebruik. Hierbij kun je denken aan slijtage van vloerbedekking, schoenen en kleren, of aan oude melkpakken of pizzadozen die op een vuilnisbelt terechtkomen. Maar ook als je je schoenen of je kleren inspuit met een waterafstotende spray, zal een deel van die spray niet op het betreffende kledingstuk terechtkomen. Bij het blussen van grote oliebranden zoals onlangs (11 december 2005) in Hertfordshire niet zover van Londen worden blusschuimen gebruikt, de zogenaamde ‘aqueous film forming foams’ of ‘A-triple-F’, waarin vaak perfluorverbindingen zijn verwerkt. De oppervlaktie-actieve verbindingen verstikken de brand. De brand in Hertfordshire begon na een serie enorme explosies in een grote olieopslagplaats. Het ongeluk met de daarop volgende brand wordt een van de allergrootste, zoniet de grootste in zijn soort in Europa genoemd. Honderdduizenden liters van het schuim zijn bij de brand gebruikt: op het hoogtepunt van de brand werd er 32000 liter per minuut van een mengsel van water en schuim op het vuur gespoten. Of daarin fluorverbindingen aanwezig waren is op dit moment nog niet bekend.

Het onderzoek

Diverse perfluorverbindingen zijn inmiddels in dieren die in het hoge noorden voorkomen, zoals ijsberen, teruggevonden. Dit betekent dat de verbindingen dus over grote afstanden worden getransporteerd, aangezien ze niet ter plaatse worden gebruikt. Transport door de lucht en via oceaanstromen zijn de waarschijnlijkste aanvoerroutes. Het ophelderen van deze routes is momenteel wereldwijd een belangrijk onderwerp van onderzoek. Onderzoeker Pim de Voogt van Aardwetenschappen aan de Universiteit van Amsterdam speelt hierin een prominente rol.